Sögubrot

2022

“Hugsið ykkur einn mann, sem ætti níu hundruð og níutíu þúsund krónur, og hugsið ykkur níu menn, sem ættu aðeins eitt þúsund krónur hver, þá lifðu níu menn við sult og seyru, eymd og öryggisleysi, en einn maður við óhóf og sællífi, hversu óumdeilanlega væri ekki heilbrigðara og betra ef allir þessir menn ættu sín hundrað þúsundin hver. — Að því stefnir sósíalisminn.”

Þetta er meðal þess sem Birgir Dýrfjörð sagði í 1. maíávarpi árið 1958.

 

Verkalýðsæskan og 1. maí

 

HAFNFIRZKUR verkalýður! Í dag er okkar baráttudagur, og kröfur okkar iðnnemanna á þessum degi eru: Hækkað kaup, árlegt kunnáttupróf og verknámskennsla í dagskólum.

En þó vil ég sem ungur maður sérstaklega beina máli mínu í dag til verkalýðsæskunnar allrar um baráttu okkar og viðhorf til fyrsta maí.

Viðhorf meginþorra æskufólksins, var vægast sagt allískyggilegt.

Nú orðið er farið að hlakka til viku og hálfum mánuði fyrir daginn og búa sig undir komu hans. Mikill hluti gerir það með því að skreppa með tösku á Snorrabrautina eða Skúlagötu.

Síðan er rætt í tíma og ótíma, að nú skuli menn á ferlegt fyllerí, til þess sé, 1. Maí, hann sé ætlaður sem frí og skemmtidagur fyrir fólk, sem þræli og púli árið um kring.

En þetta er sá hugsunarháttur, sem við verðum að varast og verðum að útrýma.

Þessi hugsunarháttur býður þeirri hættu heim, að 1. Maí glatist úr höndum okkar sem baráttudagur fyrir betra lífi, eða fái á sig svipað snið eins og til dæmis verzlunarmannahelgin.

Og það eru ekki sízt, er fastast hafa staðið á móti kröfum okkar, sem reyna að læða þessum hugsunarhætti inn hjá fólki, og þá sérstaklega ungu fólki, og það er auðskilið, undan hvaða rótum þessi hvatning til verkalýðsins er runnin. Því ef þeim tekst að fá fólkið til að skoða þennan dag sem skemmtidag, þá þurfa þeir síður að óttast samhug og einingu um þær kröfur, er fram kunna að koma.

En því miður er það ekki aðeins, að fólkið sé hvatt til að lifa hátt og skemmta sér þennan eina dag, þessi áróður klingir í eyrum sýnkt og heilagt árið um kring, hryggilegasta  dæmið um hve æskan er sýkt þessum áróðri er það að eitt stærsta pólitíska æskulýðsfélag landsins starfar fyrst og fremst sem skemmtifélag, og þess vegna er það líka stærst.

Nú má enginn ætla, að ég sé á móti því, að fólk skemmti sér. Ég tel slíkt þvert á móti nauðsynlegt, sé það gert í hófi, en ég er gjörsamlega á móti því, að fólk telji skemmtanir æðsta takmark lífsins eins og því miður, allt of margir virðast gera.

Ég hef átt umræður um þetta við allmarga jafnaldra mína, pilta og stúlkur, og hjá flestöllum hefur svarið verið mjög sviptað, eða eitthvað á þessa leið: „Hvað heldurðu, að mig varði um pólitík, ég er alveg ópólitízkur, pólitík er bara fyrir gamla karla, hvað á ungt fólk líka að vera að skipta sér af þessari vitleysu.“

En því miður, dæmið er ekki svona einfalt, pólitík er fyrst og fremst hagsmunabarátta, þar sem aðalbaráttan, er háð milli tveggja meginstefna: samstöðustefnunnar, þar sem sá sterki styður þann veika, þar sem hagsmunir fjöldans ganga fyrir hagsmunum einstaklingsins, — það er sósíalisminn. —

Hugsið ykkur einn mann, sem ætti níu hundruð og níutíu þúsund krónur, og hugsið ykkur níu menn, sem ættu aðeins eitt þúsund krónur hver, þá lifðu níu menn við sult og seyru, eymd og öryggisleysi, en einn maður við óhóf og sællífi, hversu óumdeilanlega væri ekki heilbrigðara og betra ef allir þessir menn ættu sín hundrað þúsundin hver. — Að því stefnir sósíalisminn.

Hin stefnan, einkahyggjustefnan eða einstaklingshyggjustefnan, byggist á hinni svokölluðu frjálsu og óháðu samkeppni, þar sem sá sterki hefur fulla heimild til að beygja þann veika undir sig, gera hann að þjóni sínum, og njóta arðsins af honum, en þessi stefna, getur aldrei leitt til farsældar fyrir fjöldann, og virkar því alltaf neikvætt fyrir hina fjölmennu verkalýðsstétt. Því hlýtur hamingja okkar verkalýðsins og leiðin að kjarabótum að liggja í því að hnekkja áhrifum þessarar stefnu, og þá kem ég að því, er ég hvarf frá áðan, hversu feiki-hættulegt það er, þegar stór hluti, já því miður allt of stór hluti, af ungum verkamönnum og verkakonum, lætur forheimska sig og neitar, að hugsa þessi mál, en vill bara skemmta sér og lifa hátt.

Og hvers getum við vænzt af slíku fólki, í baráttu okkar fyrir betri lífsafkomu: Svarið verður: Einskis. En þetta fólk verður , að snúa við, og hugsa um þessa hluti, og það verður að vera pólitískt, þó ekki sé vegna sjálfs síns, þá vegna þeirra óbornu. Það! Er skylda.

Því vil ég, að stærstu kröfuna í dag, geri verkalýðsæskan til sjálfrar sín, og krafan er; að upplýsa sig, mennta sig og þroska til að geta orðið sem hæfust í baráttunni fyrir betra lífi, — bættum kjörum, og verndun þeirra kjara, sem brautryðjendunum hefur tekizt með baráttu og fórnum að skapa okkur. Því það er ekki síður erfitt að gæta fengsins fjár en afla hans.

Og að lokum: Ungi hafnfirzki verkamaður, unga hafnfirzka verkakona, íslenzk verkalýðsæska. Verum verð þess að vera tengiliður milli hins liðna tíma og þess ókomna, stöndum það trúan vörð um lífsafkomu okkar, að við getum skilað henni betri í hendur barna okkar og þeirra, er við taka. Höfum það ekki á samvizkunni, að börn okkar þurfi að búa við verri lífskjör, en við búum við í dag.

Kjörorðið er: Friður, frelsi og bræðralag.
Birgir Dýrfjörð.

RÆÐA þessi var flutt á útifundi verkalýðsfélaganna í Hafnarfirði 1. maí árið 1958 og fjallar um skyldu verkalýðsæskunnar við sjálfa sig í nútíð og framtíð. Hún birtist hér með góðfúslega leyfi höfundar, sem var á þessum tíma formaður Iðnnemafélags Hafnarfjarðar.

Fyrr í þessum mánuði voru liðin 115 ár frá því að Verkmannafélagið Hlíf var stofnað í Gúttó. Í síðasta Hjálmi voru birt nokkur ljóð sem félaginu hafa verið send á nokkrum afmælum í gegnum tíðina.

Ljóð erfiðisvinnumanns til félagsins síns

 

Fyrir nokkru áskotnaðist félaginu handrit með ljóði, ortu til Verkamannafélagsins Hlífar á 40 ára afmæli félagsins. Handritið kom í ljós þegar unnið var að breytingum á húsnæði þar sem Alþýðuprentsmiðjan hafði verið til húsa og verið var að henda dóti sem tilheyrði henni. Þetta mun hafa verið á áttunda áratug síðustu aldar. Hallbjörn Þorbjörnsson, smiður, sem fann handritið, færði félaginu það nýlega til varðveislu. Ekki er vitað til þess að ljóðið hafi áður birst opinberlega.

Undir er skrifað höfundarnafnið Feigur Fallandason, en eins og mörgum er kunnugt, er það heiti ljóðs eftir Bólu-Hjálmar, sem hefst þannig:

Mér er orðið stirt um stef

og stílvopn laust í höndum, …

Höfundurinn á bakvið nafnið mun vera Benjamín Ástsæll Eggertsson, sem fæddist á Bíldshóli á Skógarströnd árið 1893, sonur vinnuhjúa á staðnum. Þaðan var hann fluttur tveggja daga gamall til vandalausra, að Heggsstöðum í Hnappadalssýslu þar sem hann var í nokkra mánuði. Ólst hann síðan upp til tvítugs að mestu hjá foreldrum sínum að Skiphyl í Mýrasýslu. Eftir það stundaði hann verkamannavinnu í Hafnarfirði og sjómennsku í um tvo áratugi, þar til hann veiktist svo alvarlega að hann var rúmfastur á sjúkrastofnun þann þriðjung ævinnar sem hann átti ólifaðan.

Flokkur þinn sendir þér beztu kveðjur

Þjóðviljinn birti stutta grein og viðtal við Benjamín á sextugsafmæli hans, 24. september 1953. Umfjöllunin, sem er líklega eftir Jón Bjarnason, fréttastjóra, hefst á svohljóðandi kveðju frá Einari Olgeirssyni:

Flokkur þinn sendir þér beztu kveðjur og heillaóskir á sextugsafmælinu. Hann þakkar þér, að þú hefur, veikur, verið fullhraustum til fyrirmyndar um fórnfýsi og áhuga.

Í viðtalinu lýsir Benjamín ævi sinni á þennan veg:

Fæddur er ég fátækur,

fæddur til að stríða

fæddur er ég flækingur;

fæddur til að líða.

 

Vopn sem aldrei geigaði

Fyrrum skipsfélagi Benjamíns, Árni Guðmundsson, skrifar einnig grein í Þjóðviljann á sextugsafmælinu. Hann segir frá því, að hann hafi ráðið sig í skipsrúm í Grindavík veturinn 1918. „Þá voru ekki vélar í skipunum til að létta erfiðið, heldur voru árarnar knúðar eftir því sem hver hafði mannskap til.” Árni segist fljótt hafa tekið eftir einum skipsfélaganum, sem hafi borið af öðrum að dugnaði, glæsileik og harðfengi. „Hann varð brátt sjálfkjörinn foringi hásetanna og allir fylgdu honum í hverju máli og allt sem hann stakk upp á var samþykkt í einu hljóði, hélt hann jafnan svo á málunum að skipshöfnin hafði virðingu af. Hann var jafnan skjól og skjöldur minn og annarra, sem minnimáttar voru, ef eitthvað var sveigt af þeim, þá var honum að mæta. Hann var alltaf tilbúinn að taka svari okkar. Allir vissu að jafnframt því, sem hann var ramur að afli, átti hann vopn sem hann brá stundum og aldrei geigaði. Það voru hinar bráðsnjöllu ferskeytlur og vísur sem urðu fleygar. Það voru fáir sem vildu verða skotspænir hans á þeim vettvangi. … Nú er Benjamín, þessi hrausti maður, búinn að liggja í rúminu yfir 20 ár, oft sár þjáður, einn af mörgum sem hin mikla þrælkun á togurunum, meðan lítill eða enginn hvíldartími var lögboðinn, hefur rænt heilsu og lífshamingju.”

Benjamín hélt áfram að yrkja eftir að hann varð rúmfastur og líklega af meiri alvöru og dýpt en meðan hann var á sjónum og kastaði fram tækifærisvísum. Kveðskapurinn var oft helgaður hörðum lífskjörum, misskiptingu auðs og baráttunni fyrir bættum kjörum alþýðu fólks. Benjamín gaf út tvær ljóðabækur, Arfaklær og Berjaklær. Í þeirri síðari, sem kom út á sextugsafmælinu, er að finna annað ljóð ort til félagsins, kveðju á 45 ára afmæli þess. Það er því ljóst, að Benjamín hefur haft sterkar taugar til Hlífar.

 

 

Baráttuljóð undir sterkum áhrifum stórskálda

Fyrra ljóðið, sem fannst í handriti eins og áður kemur fram, er ort í anda baráttuljóða þessa tíma. Það ber þess nokkur merki að hafa ekki verið fullfrágengið. Í því má merkja áhrif frá skáldum eins og Þorsteini Erlingssyni og Davíð Stefánssyni.

 

Verkamannafélagið Hlíf 40 ár

Eitt um skammdegiskvöld,

þá var skugganna fjöld,

og þá skein ekki lífssól í verkamanns hjarta.

Því hin stritandi hönd

var þá bundin í bönd

og svo beygð undir hagsmuni ræningjans svarta.

Þá framsæknu mennirnir fundar til boða,

þeir fjöldanum hugðust nú bjarga úr voða.

Þá var alþýðan djörf, bætt var öreigans þörf

því um áranna fjöld,

sló á mannfélagshimininn roða.

 

Við það stofnenda spor

rann upp verkalýðs vor

og það vígið, sem kúgarinn óttast og hatar

nefnt var félagið Hlíf, gaf þá fátækum líf

og þá framtíð og eining, sem tíminn ei glatar.

Um tugina fjóra nú félagið hefur

því frækorni sáð, sem að ávöxtinn gefur.

Því hin vinnandi stétt, á sinn ríkjandi rétt

til að ráða þeim málum

er hagmunasamvinnan krefur.

 

Þeim skal merkið hátt reist,

fólk úr martröð gat leyst

Og fyrst mótuðu grunninn í byggingu slíka!

Þá var lýðurinn sljór, þá var loddarinn stór

og svo launin öll skömmtuð úr höndum þess ríka.

Að sameina fólkið á sundrungar dögum

var sannkallað afrek á verkalýðs högum,

því sú klafaða þjóð finnst oft kjörin sín góð

sem til kvalar og hungurs er borin

að þorparans lögum.

 

Nú er alþýðan frjáls,

jafnt til mennta og máls,

og til mannréttar getin á pappírnum hvíta.

Gef ei baráttu hlé.

Til er vargur í vé

og hann verkalýðssamtökum reynir að slíta.

Því afturhalds gripurinn ekki finnst dauður,

Sá eitrar og brennir hvert mannlífsins hauður.

Svo, hið fertuga barn;

lýs við frelsisins arn

sem einn framvörður réttlætis.

Bræðralags hugsjón er auður.

 

Fram á hamingju tíð

kný ég hafnfirzkan lýð,

til að hugleiða kenningar foringjans milda.

Hann sem meistari beið

og sem mannvinur leið

þó veit mannkynið ei hvað er boðorð og skylda.

Að allir menn losni frá örbirgð og vinni

ég efast um jöfnuð hjá þjóðinni minni.

Ég er krankur og veill

en í kærleika heill

mun ég koma til barnsins

með óskir og vonir í sinni.

 

Ljós í batnandi heim

ver með bróðurnum þeim

er vill bæta vort þjóðlíf af einlægu hjarta.

Burt með lyginnar sigð

upp með dáðir og dyggð

svo vor drottningin leiðist í hásætið bjarta.

Vér allir því heitum Íslandsvinir góðir

í eining að lifa systir kær og bróðir

allt skal fósturjörð veitt

ei skal flokksvaldi beitt

en vér fórnum þér öllu

vor tignaða heilaga móðir.

 

 

 

 

Kveðja á 45 ára afmæli Hlífar

Eftirfarandi ljóð birtist á forsíðu fyrsta tölublaðs Hjálms árið 1952, en blaðið var að mestu tileinkað 45 ára afmæli félagsins. Það er einnig að finna í ljóðabók Benjamíns – Berjaklær – sem kom út á sextugsafmæli hans árið 1953.

Kveðja

til Verkamannafélagsins „Hlíf” Hafnarfirði á 45 ára afmæli þess í janúar 1952

 

Heillaskeyti „Hlíf” ég sendi

hálffimmtugri nú í dag.

Alla tíma stöðug standi,

stéttar sinnar bæti hag.

Dag og nótt sé vel á verði,

virði, styrki bræðralag.

Allar mínar óskir beztu

eru nú í þessum brag.

 

Samtök hafa sýnt, hvað geta,

sameinaðir verkamenn.

Ósigrandi er sú fylking,

undan lætur valdið enn

forherta, sem feigan vilja

félagsskapinn allan senn.

Einvíg þó við auðvald hái,

aldrei burt af hólmi renn.

 

Sundrunganna sendi öflin

sjötugt út á djúpið „Hlíf”.

Hagsmunanna gerið gæta

gott í stormi eiga „Hlíf”.

Eining tengi alla saman,

allir styðji félag „Hlíf”.

Verði hennar veldið stóra

verkamannsins trausta „Hlíf”.

2021

Fyrstu 10 árgangar Hjálms eru komnir á timarit.is. Á árunum 1912-1924 var blaðið handskrifað í innbundna bók og lesið upp í lok félagsfunda. Það er því einungis til í einu eintaki, sem hefur sem betur fer varðveist óskaddað. Nýlega var gerður samningur við Landsbókasafnið um að mynda Hjálm og birta á vefnum timarit.is. Með þessu vinnst tvennt: Annars vegar örugg varðveisla til frambúðar og hins vegar almennur, ókeypis aðgangur að efninu.

Fyrsti ritstjóri Hjálms var Magnús Hallsson. Á fyrstu síðu fyrsta tölublaðs, 25. nóvember 1912 skrifar Magnús nokkur inngangsorð, svohljóðandi:
„Hjer kemur þá í fyrsta sinnið, fyrir sjónir og áheyrn manna og kvenna, hið nýja málgang og unga afkvæmi „Hlífar“ undir nafninu „Hjálmur“. Mönnum mun hafa þótt nafn þetta allvel viðeigandi og rjett tilsvarandi heiti móðurinnar. Gjört mun vera ráð fyrir, að blaðið komi út vikulega til upplesturs, athugunar og umsagnar á fundum félags vors. – Stefnuskrá og tilgangur blaðsins verður einkum og sjerílagi alt það ser lýtur að framför og viðgangi fjelags vors, og eftilvill önnur mál, er kunna að snerta bæjarfélagið í heild sinni og er því æskilegt að sem flestir vildu senda blaðinu stuttar og gagnorðar greinar, er verða mættu að einhverju leiti til uppbyggingar, sem sem ýmsar ráðleggingar, nýjar uppgötvanir til framfara o.s.frv.

Þegar ofangreind mál etv verða fyrir hendi, tekur blaðið þakksamlega á móti fræðandi og skemtandi ritgjörðum, hvers efnis sem vera vill, einnig laglegum skrítlum og gamanvísum ef ekki virðast um of persónulegar eða blekkjandi, til upplestrar við fundarlok körlum þeim og konum til skemtunar er eirð hafa eftir að bíða. Hjálmur vill gjarna, svo sem hver annar hlýðinn viðvaningur taka með þökkum öllum rjettmætum og sanngjörnum leiðbeiningum, er snerta kunna frágang allan á útgáfu hans.“

Fyrsti skammtur er kominn á timarit.is, þ.e. öll handskrifaða útgáfan 1912-1924. Í framhaldinu verða öll tölublöð Hjálms til dagsins í dag sett á sama form.

Hér er hlekkur á fyrsta tölublað.

https://timarit.is/page/7490463#page/n0/mode/2up

Starfsfólki Landsbókasafnsins færum við þakkir fyrir einstaklega snör og fagmannleg vinnubrögð og gott viðmót.

1939

Hlífardeilan 1939

Undir lok 4. áratugar síðustu aldar voru talsverð pólitísk átök í verkalýðshreyfingunni. Bæði deildu fylkingar um forystu í einstökum félögum, en deilurnar hverfðust ekki hvað síst um skipulagsleg tengsl Alþýðusambandsins og Alþýðuflokksins. Þeirri skoðun hafði vaxið fiskur um hrygg, að slíta bæri þessi tengsl. Það sjónarmið var stutt jafnt frá hægri sem frá vinstri, jafnt af Sjálfstæðismönnum sem kommúnistum.

Alþýðuflokksmenn sem voru í forystu í Hlíf voru þessu mótfallnir. Á fjölmennum aðalfundi í félaginu þann 29. janúar 1939 vinna þeir sigur í stjórnarkjöri sem slíta vilja tengslin og Helgi Sigurðsson er kjörinn formaður með 16 atkvæðum fram yfir formannsefni Alþýðuflokksins. Sama gildir um aðra stjórnarmenn. Á framhaldsaðalfundi þann 12. febrúar er samþykkt að víkja 12 mönnum úr félaginu, enda séu þeir komnir í atvinnurekendastétt.

Miðstjórn Alþýðusambandsins bregst við daginn eftir með svohljóðandi samþykkt:

„Þar sem Verkamannafélagið Hlíf í Hafnarfirði hefur vikið burt úr félaginu, án allra saka og bersýnilega af pólitískum ástæðum, 12 mönnum, þ.a.m. mörgum beztu forvígismönnum félagsins að fornu og nýju, og hefur með þessari athöfn brotið gegn 61. og 63. gr. laga Alþýðusambandsins, þá samþykkir sambandsstjórn að víkja Verkamannafélaginu Hlíf úr Alþýðusambandinu og svipta það öllum réttindum sem sambandsfélag.“

Verkamannafélag Hafnarfjarðar

Daginn eftir gengst sambandsstjórn ASÍ fyrir stofnun nýs félags í Hafnarfirði, Verkamannafélags Hafnarfjarðar. Það er þegar tekið inn í Alþýðusambandið, í stað Hlífar. Félagið gerði strax kjarasamning við bæjarfyrirtækin og í samningunum eru ákvæði um forgangsrétt félagsmanna hins nýja félags til vinnu.

Daginn eftir er fjölmennur fundur í Hlíf. Á hann berast úrsagnir 142 verkamanna og 20 millistéttarmanna, eins og segir í frásögn Jóns Rafnssonar. Á fundinum ríkir baráttuandi, þrátt fyrir blóðtökuna. Daginn eftir, þann 16. febrúar átti að hefjast uppskipun úr b.v. Júní. Þann dag eru fjölmargir úr báðum fylkingum mættir á bryggjunni, fleiri Hlífarmenn þó. „Ekki líður á löngu þar til lið VH-manna fer að tínast á burt og Hlífarmenn eru einir með lið sitt á bryggjunni. Hlíf hefur haldið velli í fyrstu lotu.“ (Vor í verum).

Áfram er deilt og stóryrði ganga á milli. Þann 20. febrúar er Hlíf stefnt fyrir Félagsdóm af Bæjarútgerðinni og daginn eftir er Júní afgreiddur á Akranesi, með fulltingi stjórnar ASÍ. Þessar aðgerðir gera ekki annað en efla baráttuanda Hlífarmanna. Þann 25. febrúar fellir Félagsdómur þann dóm að verkfall Hlífar er dæmt ólöglegt (sem var vitað) og félagið var dæmt til að greiða 1000 krónu sekt. Meiru skipti þó, að dómurinn leit svo á, að taxti Hlífar frá 15. september 1937 jafngildi samningi og atvinnurekendur hefðu greitt samkvæmt honum. Þarmeð hefðu þeir undirgengist öll ákvæði, þar með talið ákvæði um forgangsrétt Hlífarmanna til vinnu. Með því að semja við Verkamannafélag Hafnarfjarðar um forgangsréttinn hefðu atvinnurekendur brotið samning á Hlíf.

Hlíf hafði því sigur í deilunni og verkamennirnir úr VH gengur aftur í sitt gamla félag. Skipulagsleg tengsl Alþýðusambandsins og Alþýðuflokksins voru að fullu rofin á þingum sambandsins 1940 og ’42. Óhætt er að fullyrða, að Hlífardeilan 1939 gegndi lykilhlutverki í þeirri niðurstöðu.

(M.a. byggt á Vor í verum eftir Jón Rafnsson, bls. 252-270)

1937
No image available

Hér er vígið! Við oss talar
Viðkvæm reynsla um liðna tíð:
Gegnum þrautir grárrar malar,
Gegnum þrjátíu ára stríð,
Félag vort var brautarbending,
Benti á nýtt og fyllra líf.
Þar var ætíð þrautar lending.
Þar var fólksins trausta HLÍF.

Eftir Jóhannes úr Kötlum – ort í tilefni af 30 ára afmæli Hlífar

 

1936
No image available

Var skvaldur mikið, eins og oft vill verða, er margar konur eru saman komnar til kaffidrykkju, því það er eins og kaffið heilli gleði fram í sál og sinni hjá hinum þreyttu verkakonum, er þær koma saman eina kvöldstund til að gleyma áhyggjum lífsins við kaffidrykkju og dans

1931

Í kjarasamningum Hlífar og Framtíðarinnar frá 1931 var 1. maí viðurkenndur frídagur og það ár var í fyrsta skipti efnt til útihátíðahalda. Það var þó ekki næstu ár, heldur voru hátíðahöld innanhúss og var Framtíðin m.a. með basar. Árið 1944 hófst útidagskrá að nýju, með kröfugöngu, undir forystu fulltrúaráðsins.

„Dagheimilismálinu var fyrst hreyft á félagsfundi í Framtíðinni í marz 1932. Þá vakti Sigríður Erlendsdóttir máls á því, hvort félagið mundi ekki vilja beita sér fyrir því að koma á fót dagheimili fyrir börn vinnandi kvenna í bænum. Hún kvað brýna þörf vera á slíku heimili, og æskilegt væri, að þær konurnar hefðu fogöngu um að hrinda þessu máli í framkvæmd.

                Dagheimilið tók til starfa vorið 1933. Forstöðukona þess var Þuríður Guðjónsdóttir kennari, og auk hennar starfaði önnur kona við dagheimilið. Það var til húsa í gamla barnaskólanum við Suðurgötu. Dagheimilið starfaði sumarið 1933 frá 19. maí til 15. ágúst. Alls voru þar 19 börn, mismunandi lengi. Flest voru þau 15 í einu, en lengst af 12. Börnin komu á morgnana kl. hálfátta til níu, eftir því hvernig viðraði, og fóru aftur heim til sín kl. 6 að kvöldi.“

Úr afmælisriti Framtíðarinnar frá 1985.

1925

Þann 3. desember 2020 voru liðin 95 ár frá því að Verkakvennafélagið Framtíðin var stofnað, en stofnfundurinn var haldinn þann dag árið 1925. Fram að því voru hafnfirskar verkakonur í Verkamannafélaginu Hlíf. Félagið starfaði allt til ársins 1999, þegar það sameinaðist Hlíf að nýju og úr varð Verkalýðsfélagið Hlíf.

Skömmu eftir að Verkamannafélagið Hlíf var stofnað snemma árs 1907, fóru konurnar í félaginu í verkfall. Það var fyrsta vinnustöðvun íslenskra verkakvenna sem sögur fara af. Tilefnið var að atvinnurekendur voru ekki tilbúnir að fallast á auglýsta kauptaxta Hlífar fyrir konur. Um þetta leyti voru konurnar í Hlíf um 70-80, sem var nálægt þriðjungur félagsmanna.

Aftur í verkfall

Konurnar endurtóku leikinn næst þegar kauptaxti var gefinn út, fimm árum síðar. Þá neituðu atvinnurekendur að fallast á að hækka laun kvenna úr 15 í 18 aura á tímann og jafnframt að greiða sérstakt nætur- og helgidagakaup. Þeir héldu því fram, að ekki væri hægt að ráða gamlar konur og ungar stúlkur upp á þau býti. Verkfall hófst 1. mars 1912 og stóð allt til 11. apríl, en þá létu atvinnurekendur undan og konurnar náðu flestum sínum kröfum fram. Oft er fjallað um þetta sem fyrsta verkfall íslenskra kvenna, en það er ekki alls kostar rétt, í ljósi þess að konur í Hlíf lögðu áður niður vinnu fimm árum áður eins og áður kemur fram.

Fjórar konur áttu sæti í stjórn Hlífar frá 1913 (ekki er vitað um árin á undan): Sesselja Magnúsdóttir 1913-1914, Lára Jörundardóttir 1920-1921, Jóhanna Eiríksdóttir 1920-1921 og Helga Þórðardóttir 1921-1922. Um tíma var rætt um að deildaskipta félaginu og að konur mynduðu þá sérstaka deild, en af því varð ekki. Þar kom aftur á móti, að konur töldu hagsmunum sínum betur fyrir komið ef þær væru í sérstöku félagi. Þetta var gert í góðu samkomulagi við stjórn Hlífar.

Kröfðust launajafnréttis

Stofnfundur Verkakvennafélagsins Framtíðarinnar var haldinn 3. desember 1925 í húsi Hjálpræðishersins við Austurgötu 24 (nú Austurgata 26) í Hafnarfirði. Við félagsstofnunina nutu konurnar liðsinnis kvenna úr Framsókn í Reykjavík. Á fundinum munu hafa verið ríflega 70 konur, en 83 eru skráðar stofnfélagar. Fyrsti formaður félagsins var kjörin Sigrún Baldvinsdóttir, en hún var systir Jóns Baldvinssonar, forseta ASÍ. Aðrar konur í fyrstu stjórn voru Guðlaug Narfadóttir Bachmann, Guðfinna Ólafsdóttir, Jónína Sigurðardóttir og Sigurrós Sveinsdóttir, sem var varaformaður.

Í fyrstu lögum félagsins, sem voru samþykkt á fyrsta félagsfundi nokkrum dögum síðar, kom fram að tilgangurinn væri að styðja og efla hag félagskvenna og menningu eins og kostur væri á. Meðal annars með því að ákveða vinnutíma og kaupgjald og stuðla að því að verkalýðurinn tæki sjálfstæðan þátt í stjórnmálum lands og bæjarfélags.

Félagið setti strax fram þá kröfu að konur fengju sama kaup og karlar fyrir sömu vinnu. Fyrsta áfanganum að launajafnrétti var þó ekki náð fyrr en árið 1954. Í kjarasamningi sem þá var gerður, kom fram að greiða skyldi karlmannskaup fyrir fiskþvott, fyrir að kasta fiski upp á bíla og hengja fisk á trönur og ári síðar kom inn ákvæði um karlmannskaup við vinnu við alla blautskreið.

Dagheimilið á Hörðuvöllum

Framtíðin lét til sín taka á mörgum sviðum í bæjarlífinu, til viðbótar við baráttuna fyrir bættum kjörum. Þar má nefna reglulegar skemmtanir, bæjarpólitíkina og fleira. Eitt merkilegasta framlag félagsins hlýtur þó að teljast stofnun og rekstur dagheimilisins á Hörðuvöllum. Málinu var fyrst hreyft á félagsfundi árið 1932 og síðan aftur ári síðar en þá samþykkti félagsfundur að fela stjórninni að stofna dagheimili fyrir börn. Heimilið tók til starfa þá um vorið. Það var fyrst til húsa í gamla barnaskólanum við Suðurgötu og starfaði fyrsta sumarið frá 19. maí til 15. ágúst. Lengst af voru börnin 12, en flest 15. Þau komu á morgnana, á bilinu frá hálfátta til níu og fóru heim um sexleytið. Félagið fékk síðan lóð á Hörðuvöllum og var smíði dagheimilis hafin í mars 1935 og starfsemi hófst í nýja húsinu 2. maí 1935.

Dagheimilið starfaði með líku sniði til haustsins 1939, en starfsemin lá niðri á stríðsárunum. Það var síðan opnað að nýju vorið 1945 og var þá opið í þrjá mánuði. Haustið 1948 hófst síðan heilsársstarfsemi á Hörðuvöllum. Vorið 1956 var hafist handa við stækkun dagheimilisins. Viðbyggingin var tekin í notkun 18. júlí 1957. Á engan er hallað, þótt því sé haldið fram að Sigríður Erlendsdóttir hafi verið helsti hvatamaður að stofnun heimilisins.

Undir lok 20. aldar varð allmikil bylgja sameininga verkalýðsfélaga um land allt, sem meðal annars leiddi til viðræðna um slíkt í Hafnarfirði. Viðræðurnar urðu til þess að Verkamannafélagið Hlíf og Verkakvennafélagið Framtíðin sameinuðust í Verkalýðsfélaginu Hlíf. Síðasti aðalfundur Framtíðarinnar var haldinn 6. apríl 1999 og fyrsti aðalfundur sameinaðs félags var síðan haldinn 28. apríl 1999. Lauk þar með sögu sérstaks verkakvennafélags í bænum.